Natalia Grigoryeva: ‘mijn leven in Oekraïne (deel één)

We leerden elkaar via wederzijdse vrienden kennen, nu zo’n drie jaar geleden. Oekraïense Natalia die met haar dochter en kleindochter in 2022 naar Nederland vluchtte. We zijn bevriend geraakt en treffen elkaar regelmatig voor een etentje, een spelletjesavond of een concert. Natalia en ik zijn van dezelfde generatie, maar groeiden op in totaal verschillende werelden. Dat maakt mij nieuwsgierig naar haar levensverhaal. Zij is bereid dat met mij te delen.

Door Jacquelien Wielaard

Natalia woont met haar dochter en kleindochter in een van de flexwoningen in Middelharnis. Ze volgt Nederlandse les, maar voor dit gesprek schakelen we over op het Engels.

Je werd in 1965 geboren in een Oekraïense stad. Wat kun je me vertellen over je jeugd?
‘Ik woonde samen met mijn ouders en mijn grootmoeder van moeders kant. Vóór mijn geboorte kregen mijn ouders een jongetje dat helaas kort na de geboorte overleed. Hierdoor was ik enig kind.
Mijn vader was piloot, mijn moeder redactrice bij een landelijke krant. Mijn grootmoeder was eigenlijk mijn opvoedster. Ze was streng maar ook liefdevol. We hadden een sterke band, hadden aan één woord genoeg.
Zij was een sterke en moedige vrouw. Tijdens de tweede wereldoorlog gaf ze onderdak aan een joodse familie.

In Oekraïne heeft bijna iedereen een voorgeschiedenis met tragische gebeurtenissen. Het leed van onze voorouders is voelbaar in de volgende generaties. Met name mijn familie van vaderskant, heeft veel ellende meegemaakt vooral door de Holodomor ‘(letterlijk: “dood door honger”, veroorzaakt door het bewind van Stalin “om de onafhankelijkheidsbeweging in Oekraïne in de knop te breken”. Er zijn zeker 2,5 miljoen mensen door omgekomen. – red.)

Tragedie bleef de jonge Natalia ook niet bespaard. Als ze tien jaar is, komt haar vader om het leven door een vliegtuigcrash. Vier jaar later overlijdt haar grootmoeder. Natalia en haar moeder zijn dan nog met z’n tweeën.
‘ Mijn moeder was eveneens een sterke vrouw. Zij bleef werken op de redactie, runde het huishouden en zorgde voor mij.’

Je ging naar school in de jaren zeventig. Oekraïne maakte toen deel uit van de Sovjet republiek met Bresjnev als leider. Hoe kijk je daar op terug?
‘Ik heb geen slechte herinneringen aan die tijd. Volgens mij was het onderwijs in orde, ook al zal er ongetwijfeld sprake zijn geweest van propagandistisch lesmateriaal.
Mijn moeder had vrije opvattingen maar daar trad je in die tijd niet mee naar buiten.  Ik ging een paar jaar later op mijzelf wonen om te studeren aan de universiteit. Ik was -en ben- dol op schrijven en koos voor journalistiek en talen. Ik heb mij overigens in die tijd niet beperkt of onderdrukt gevoeld. Ik was jong, enthousiast en had een heel leven voor me.’

Op 26 april 1986 vond de kernramp in Tsjernobyl plaats. Zelfs in Nederland werd gewaarschuwd voor bladgroenten uit eigen tuin. Waar was jij ten tijde van de ramp?
‘Ik woonde in Kiev ( hemelsbreed circa110 km van Tsjernobyl). We wisten van niets. Op de universiteit werd gevraagd wie van de studenten uit Tsjernobyl kwam. Dat was niemand en verder werd er niets medegedeeld. Via buitenlandse berichtgeving kwam er steeds meer nieuws onze kant op. Maar we wisten pas een week na de ramp wat er echt was gebeurd. Mijn buurman was een wetenschapper en wees op de ernst van situatie. Later hoorden we over het lot van de brandweerlieden en begrepen we pas hoe ernstig het was.’

Een nieuw tijdperk
Een jaar vóór de ramp trad Gorbatsjov aan. De beslissing om de ramp publiekelijk toe te geven (28 april 1986) werd op het hoogste niveau genomen, onder zijn leiderschap. Op 14 mei 1986 hield Gorbatsjov zijn eerste televisietoespraak over Tsjernobyl. De aanvankelijke geheimhouding, de enorme kosten en het onvermogen om de crisis te beheersen, maakten volgens historici de weg vrij voor de uiteindelijke ontbinding van de Sovjet-Unie.
Gorbatsjov lanceerde twee begrippen voor de veranderingen die volgens hem nodig waren: glasnost (openheid) en perestrojka (hervorming). Dit betekende onder andere een versoepeling van de censuur en een grotere mate van vrijheid van meningsuiting. Het nationalisme in de deelrepublieken kreeg hierdoor steeds meer ruimte. En die geest kreeg men niet meer terug in de fles.

Hoe kijk je naar de periode onder leiding van Gorbatsjov?
‘Hij was voor ons geen held. Uiteindelijk was hij net zo imperialistisch als alle Russische leiders.
We zagen hem beroemd en populair worden in het buitenland maar voor Oekraïne heeft hij weinig betekend. Wel moet ik eerlijk zeggen dat hij het proces van onafhankelijkheid van Oekraïne in 1991 goed heeft begeleid.’

In 1991 wordt Oekraïne onafhankelijk van de Sovjet-Unie na een referendum en kiest men Leonid Kravtsjoek als eerste president. 
Wat betekende dat voor jullie?
We waren ontzettend gelukkig. Maar na het ondertekenen van het lidmaatschap van GOS (Gemenebest van Onafhankelijke Staten, een samenwerkingsverband van voormalige Sovjetrepublieken) voelden wij ons verraden. We vreesden opnieuw de invloed van de Russen.

In de jaren die volgen wordt het land geconfronteerd met economische crisis, maar bouwt aan een eigen staat en diplomatie.
Natalia is inmiddels getrouwd en moeder van een dochter. Ze werkt als schrijfster en publiceerde een aantal detectives.

In de volgende aflevering vertelt Natalia over haar deelname aan de Oranjerevolutie en de revolutie van de Waardigheid. De Russische inval, de vlucht naar Nederland en haar hoop voor de toekomst.