Luther en Bach op Hervormingsdag: Dritter Theil der Clavierübung (“Grote Orgelmis”) van Johann Sebastian Bach in Grote Kerk Middelharnis

Op zaterdag 31 oktober a.s. (aanvang 20.00 uur) hoopt organist Paul Kieviet – in het kader van de serie Bach-orgelconcerten is dit de 90^e editie – in de Grote of St. Michaëlskerk te Middelharnis een uitvoering te verzorgen van het derde deel van de “Clavierübung” van Johann Sebastian Bach (1685-1750), waarbij hij zich beperkt tot de Preludium en Fuga in Es-dur (BWV 552) en de grote koraalvoorspelen.

Medewerking aan dit concert wordt verleend door de Christelijke Oratoriumvereniging “Laudando” onder leiding van Maarten Koopman. Zij zullen voorafgaand aan iedere orgelbewerking een vocale koraalzetting van Bach uitvoeren. En daarnaast – als opening en als afsluiting – twee a capella koorwerken van Josef Rheinberger (1839-1901): Vesper Domine ad adjuvandum me festina (Psalm 70:2a) en het Abendlied naar Lukas 24:29.

Een bijzonder Bachwerk is het, het Dritter Theil der Clavierübung. Organist en dirigent Albert de Klerk (1917-1998) bestempelde deze muziek als het grootste en schoonste wat ooit voor orgel is geschreven. Nadat door Bach zelf de kopergravure was gemaakt, werd in 1739 het derde deel van de Clavierübung, veelal aangeduid als “orgelmis”, te Leipzig in druk uitgegeven. De term Clavierübung was al twee keer eerder, namelijk in 1731 en 1735, door hem gebruikt als titel. Bach ontleende dit aan zijn voorganger Johann Kuhnau, die zijn klaviersuites onder deze aanduiding liet verschijnen.

De “orgelmis” is een verzameling koraalbewerkingen en duetten die begint met een Preludium in Es en afgesloten wordt met een Fuga in Es. Bach heeft in dit werk de zes hoofdstukken van het christelijk geloof, zoals Maarten Luther die heeft samengevat in een grote catechismus voor volwassenen en een kleine voor kinderen, gevolgd aan de hand van koraalmelodieën die in de Lutherse eredienst gebruikelijk waren. Die onderdelen met de daarbij passende koralen zijn: 

1. de Tien Geboden: “Dies sind die heilgen zehn Gebot”

2. de Geloofsbelijdenis: “Wir glauben all’ an einen Gott”

3. het Onze Vader: “Vater unser im Himmelreich”         

4. de Doop: “Christ unser Herr zum Jordan kam”

5. de Boete: “Aus tiefer Not schrei ich zu Dir”

6. het Avondmaal: “Jesus Christus, unser Heiland”

Van elk koraal maakte Bach twee bewerkingen: een grote en een kleine, analoog aan de beide catechismussen van Luther. In overeenstemming met de liturgie in de Lutherse eredienst liet hij al deze koraalbewerkingen voorafgaan door het Kyrie (drie grote en drie kleine koraalbewerkingen) en het Gloria. Het Gloria was voor hem het nu nog steeds bekende lied “Allein Gott in der Höh’ sei Ehr”.

Bach is vanaf zijn eerste jeugdjaren opgegroeid in een traditie en omgeving waarin de Bijbel, het gezangboek en de Lutherse catechismus een grote rol speelden. Een instructief boekje uit 1642 van schoolrector Andreas Reyher, gedrukt in Gotha (vlak bij Bachs geboorteplaats Eisenach) laat ons nog steeds zien welke liederen de kinderen (en dus Bach zelf!) iedere dag op school moesten zingen. Het waren… exact de gezangen die Bach nu gebruikt in zijn Dritter Theil der Clavierübung.

Veel is er in de loop van de tijden gespeculeerd over de Clavierübung III. In onze tijd hebben musicologen als dr. Albert Clement en Kees van Houten hierover zeer lezenswaardige boeken geschreven. Hoe dan ook, we hebben hier te maken met de meest diepzinnige koraalmuziek die ooit geschreven is. Een van de meest centrale werken uit zijn immense oeuvre. Bachs belangrijkste orgelwerk.

U en jij bent van harte welkom! De toegang is 10 euro, kinderen mogen voor 5 euro naar binnen.